Erken Cumhuriyet Türkiye’sinde (1920–1970) Kültür Politikalarının Yayılmasında Tarihi Yapılar, Müzeler ve Arkeolojinin Etkileşimine Sosyal-Mekânsal Bir Yaklaşım
TÜBİTAK 3501 – Kariyer Geliştirme Programı
Proje Yürütücüsü: Doç. Dr. Pınar Aykaç
Proje Danışmanı: Doç. Dr. Pelin Yoncacı Arslan
Araştırmacılar: Parnian Nemati (Doktora), Doğa Deniz Yıldırım (Yüksek Lisans)
Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş sürecinde, Osmanlı İmparatorluğu’ndan ulus-devlete geçişte kültür politikalarının oluşturulması ve yayılmasında tarihi yapılar, müzeler ve arkeoloji önemli bir rol oynamıştır. Erken Cumhuriyet döneminde şekillenen kültür politikaları, yeni başkent Ankara’dan ülkenin diğer bölgelerine; müze işlevi gören tarihi yapılar ve bu müzelerde yeni arkeolojik kazılar sonucunda ortaya çıkarılan eserlerin sergilenmesi aracılığıyla yayılmıştır.
Dönemin kültür politikalarından etkilenen bu yayılma süreci; devlet kurumları, üniversiteler, Türk Tarih Kurumu, Halkevleri, sivil toplum kuruluşları ve Türkiye’de faaliyet gösteren uluslararası araştırma enstitüleri ile araştırmacılar ve gönüllüler gibi ulusal, uluslararası ve yerel aktörler arasındaki etkileşim ve müzakerelerin bir sonucu olmuştur.
Bu bağlamda, Türkiye genelinde ve başkent Ankara çevresinde gerçekleştirilen arkeolojik kazılar sonucunda ortaya çıkarılan eserler, Türkiye Cumhuriyeti’nin ulusal müzesi olarak değerlendirilebilecek Anadolu Medeniyetleri Müzesi’nde sergilenmiştir. Böylece, erken Cumhuriyet döneminde kültürel miras, müzecilik ve arkeoloji uygulamalarını bir araya getiren bütüncül yaklaşım; yerel, ulusal ve küresel aktörlerin tarihi mekânlar ve nesnelerle kurdukları çok boyutlu, değişken ve karmaşık ilişkiler ağı aracılığıyla ülke geneline yayılmış ve bu süreç, Ankara’da ve ülke genelinde gerçekleştirilen kazılardan elde edilen eserlerin Anadolu Medeniyetleri Müzesi’nde sergilenmesiyle somutlaşmıştır.
Bu proje, kültürel miras koruma, müzecilik ve arkeoloji uygulamalarını bir araya getiren bütüncül bir strateji aracılığıyla; yerel, ulusal ve küresel aktörlerin ülke genelindeki tarihi mekânlar ve nesnelerle kurdukları çok boyutlu, değişken ve karmaşık ilişkileri sosyal-mekânsal bir yaklaşımla ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu strateji, erken Cumhuriyet döneminde kültür politikalarının oluşumu ve yayılmasında en etkili araçlardan biri olmuştur.
Bu amaç doğrultusunda proje; ulusal, yerel ve uluslararası aktörlerin arkeolojik alanlar, tarihi yapılar ve ulusal müzelerde sergilenen eserlerle kurdukları karmaşık ilişkileri ve etkileşimleri analiz etmeyi, görselleştirmeyi ve mekânsal bağlamda değerlendirmeyi hedeflemektedir. Proje, 1920 yılında Ankara’da Türk Asar-ı Atika Müdürlüğü’nün kurulmasından, Anadolu Medeniyetleri Müzesi’nin nihai biçimini aldığı 1968 yılına kadar olan dönemi kapsamaktadır. 1960’ların sonları aynı zamanda, tarihi yapılardaki müzelerin yeni binalarına taşınmaya başlamasıyla kültür politikalarında önemli dönüşümlerin yaşandığı bir dönemdir.
Bu bağlamda; erken Cumhuriyet döneminde gerçekleştirilen arkeolojik kazılar, müzeler ve müzeye dönüştürülen tarihi yapılar üzerine arşiv, saha ve literatür araştırmaları sonucunda elde edilen veriler; aktör-ağ ilişkileri (Gephi) ve mekânsal ilişkiler (ArcGIS Pro) açısından analiz edilecektir. Aktör-ağ analizi ile mekânsal analizin bir araya getirilmesi sayesinde, proje sosyal ve mekânsal ilişkileri bütüncül bir şekilde değerlendirecektir. Bu çalışmaların sonunda, insanlar, mekânlar ve nesneler arasındaki etkileşimler; metin, fotoğraf, harita ve video gibi farklı veri türleri kullanılarak yeni anlatılar ve hikâyeler şeklinde görselleştirilecek ve web tabanlı programlar (ArcGIS Online ve ArcGIS StoryMaps) aracılığıyla sunulacaktır.
Farklı ölçeklerde müzecilik, kültürel miras koruma ve arkeoloji uygulamalarına odaklanan çalışmalar bulunmakla birlikte, bu uygulamaları bütüncül bir çerçevede ele alan ve bu uygulamaların arkasındaki yerel, ulusal ve küresel aktörlerin tarihi mekânlar ve birbirleriyle olan ilişkilerine odaklanan çalışmalar oldukça sınırlıdır. Projenin benimsediği sosyal-mekânsal yaklaşım, erken Cumhuriyet Türkiye’si bağlamında ulusal, yerel ve uluslararası aktörlerin tarihi mekânlar ve nesnelerle kurduğu karmaşık ilişkilere yeni bir bakış açısı sunmaktadır.
HERITOUR - Kültürel Miras ve Turizm Arasında İşbirliğine Dayalı Sinerjilerin Güçlendirilmesi
Nehirleri Miras Alanlarının Başlatıcısı ve Şekillendiricisi Olarak Yeniden Düşünmek: Menderes (Maeandrum) Nehri ve Deltası
Gökhan Okumuş (ODTÜ), A. Güliz Bilgin Altınöz (ODTÜ), Gerdy A. Verschuure-Stuip (TU Delft)
Proje No: TEZ-D-201-2025-11778
Proje Türü: BAP Tez Projesi (Doktora)
Proje Grubu: Mühendislik-Mimarlık